Göller oluşumlarına, akarsular döküldükleri havzalara göre gruplanınca hem anlamak hem haritada bulmak kolaylaşır. Bu özet Türkiye’nin göllerini, akarsularını ve şelalelerini sınavda sorulduğu biçimde bir araya getiriyor.
Göllerin oluşumu: Karstik, volkanik, tektonik ve set gölleri
Karstik göller
Kalker ya da jips kayaçların çözünmesiyle oluşan boşlukların sularla dolmasıyla oluşur; büyük bölümü Batı Toroslar'dadır. Örnekler: Hafik Gölü, Salda Gölü, Kestel Gölü, Suğla Gölü, Avlan Gölü.
Volkanik göller
Volkanik patlamayla oluşan kraterlerin ve maarların sularla dolmasıyla oluşur. Örnekler: Meke Maar Gölü, Acıgöl Maar Gölü, Nemrut Krater Gölü.
Tektonik göller
Fay hatlarına bağlı oluşan çukurların sularla dolmasıyla oluşur. Örnekler: Sapanca Gölü, İznik Gölü, Manyas Gölü, Uluabat Gölü, Eber Gölü, Tuz Gölü….
Heyelan set gölleri
Akarsu vadilerinin heyelanla gelen malzemeyle tıkanmasıyla oluşur. Örnekler: Yedigöller, Abant Gölü, Zinav Gölü, Tortum Gölü, Sera Gölü, Borabay Gölü.
Volkanik set gölleri
Akarsu vadilerinin volkanlardan çıkan lavlarla tıkanmasıyla oluşur. Örnekler: Van Gölü, Çıldır Gölü, Erçek Gölü, Haçlı Gölü, Nazik Gölü, Balık Gölü.
Alüvyal set gölleri
Akarsuların taşıdığı alüvyonları yataklarına biriktirmesiyle oluşur. Örnekler: Gala Gölü, Eymir Gölü, Mogan Gölü, Marmara Gölü, Bafa Gölü, Köyceğiz Gölü.
Kıyı set gölleri
Bir kısmı delta ovalarında, kıyıda dalga birikimiyle oluşur. Örnekler: Terkos Gölü, Küçükçekmece Gölü, Büyükçekmece Gölü, Balık Gölü, Akyatan Gölü, Ağyatan Gölü.
Haritada gör ve kendini dene: Göllerin oluşumu haritası →
Büyük göller: Doğal göller ve baraj gölleri
- Eğirdir Gölü: Göller Yöresi'nde, tatlı sulu karstik-tektonik bir göldür.
- Beyşehir Gölü: Türkiye'nin en büyük tatlı su gölüdür; karstik-tektonik kökenlidir.
- Atatürk Baraj Gölü: Fırat üzerinde, Türkiye'nin en büyük baraj gölüdür.
- Keban Baraj Gölü: Fırat üzerinde, Elazığ'da kurulmuş büyük bir baraj gölüdür.
- Tuz Gölü: Sığ olması ve yüksek buharlaşma nedeniyle alanı yıl içinde en çok değişen göldür.
- Van Gölü: Türkiye'nin en büyük gölüdür: Nemrut volkanından çıkan lavların akarsu vadisinin önünü tıkamasıyla oluşmuştur; suları acı ve sodalıdır.
Haritada gör ve kendini dene: Büyük göller haritası →
Başlıca akarsular: Havzalarına göre akarsular
Karadeniz havzası
Akarsularla en fazla tatlı su karışan havza Karadeniz havzasıdır. Örnekler: Kızılırmak, Sakarya, Porsuk, Ankara Çayı, Bartın, Filyos….
Marmara havzası
Örnekler: Susurluk.
Ege havzası
Ege açık havzasına kaynağı Türkiye dışında olan akarsular da dökülür (Meriç). Örnekler: Büyük Menderes, Meriç, Ergene, Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes.
Akdeniz havzası
Örnekler: Ceyhan, Dalaman, Aksu, Köprüçay, Manavgat, Göksu….
Basra havzası
Fırat ve Dicle Irak'ta birleşip Şattülarap adıyla Basra Körfezi'ne dökülür. Örnekler: Fırat, Murat, Dicle, Karasu, Uluçay, Zap Suyu.
Hazar havzası
Kura ve Aras Hazar Denizi'ne ulaşır. Örnekler: Kura, Aras.
Haritada gör ve kendini dene: Başlıca akarsular haritası →
Akarsu havzaları: Açık ve kapalı havzalar
Açık havzalar
Akarsuları denize dökülen havzalar. Örnekler: Karadeniz havzası, Marmara havzası, Ege havzası, Akdeniz havzası, Basra havzası.
Kapalı havzalar
Kaynağını Türkiye'den alan akarsuların bazıları kapalı havzalara dökülür. Örnekler: Hazar kapalı havzası, Van Gölü kapalı havzası, Afyon–Akarçay kapalı havzası, Konya kapalı havzası.
Haritada gör ve kendini dene: Akarsu havzaları haritası →
Başlıca büyük şelaleler: Akarsu aşındırma şekilleri
- Düden Şelalesi: Karstik kaynaktan beslenir; aşağı kolu doğrudan Akdeniz'e dökülür.
- Kurşunlu Şelalesi: Antalya'nın kalker ve traverten arazisinde oluşmuştur.
- Manavgat Şelalesi: Manavgat Çayı üzerinde, alçak ama geniş bir şelaledir.
- Yerköprü Şelalesi: Mersin'in Mut ilçesinde, karstik arazide yer alır.
- Samandere Şelalesi: Düzce'de, ormanlık ve engebeli arazide eğim kırıklığında oluşmuştur.
- Ilıca Şelalesi: Kastamonu'da, Küre Dağları'nın kalkerli arazisinde yer alır.
- Tatlıca (Erfelek) Şelaleleri: Sinop Erfelek'te art arda dizilmiş çok sayıda küçük şelaleden oluşur.
- Kapuzbaşı Şelaleleri: Kayseri Yahyalı'da, Aladağlar eteğinde yer alır.
Haritada gör ve kendini dene: Başlıca büyük şelaleler haritası →
Okumak yetmez, haritada bul
Bu özetteki her yer Harita Öğren uygulamasında dilsiz haritada soruluyor: dokun, anında doğru ya da yanlış; kaçırdığın yerin doğrusu, yönü ve mesafesi gösterilir, bilemediklerin tekrar listesine düşer. 10 konu ücretsiz, reklam yok.
Tüm konuların listesi: Türkiye coğrafyası konu haritaları.